Στη λιγοσέλιδη μελέτη του Αλέξη Πολίτη (1945-2025) από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (2021), που ο τίτλος πραγματικά περιγράφει αυτό που καταπιάνεται, συμπυκνώνεται μια πρωτόλεια αλλά κομβική ιστορική διαδικασία για το νεοελληνικό έθνος και την αναγέννησή του. Καταγράφονται βιβλιογραφικά και με κριτική ανάλυση οι προσπάθειες και οι δημοσιεύσεις γύρω από την ποίηση, την πεζογραφία και τη λογιοσύνη στα συγκλονιστικά δέκα επαναστατικά χρόνια (1821-1831).

Η μελέτη αυτή προσεγγίζει μορφές και είδη του γραπτού λόγου με λιτή σύντομη γραφή και βιβλιογραφικές πηγές, παρουσιάζει το γλωσσικό, το κοινωνικοπολιτικό, το φύλο, την κοινωνική καταγωγή μέσα στο πεδίο της εθνικοαπελευθερωτικής φωτιάς ενώ φωτίζει και τις διεθνείς πρωτοπορίες των γραμμάτων και την επιρροή των ευρωπαϊκών ρευμάτων σε όσους έπιασαν την πένα για να εξυμνήσουν την επαναστατική ορμή των ρωμιών που επαναστάτησαν.

Η μελέτη, ως προς την ανάπτυξη του διανοητικού επιπέδου και της λογιοσύνης, στέκεται ιδιαίτερα στον Διαφωτισμό, την παροικιακή ανάπτυξη των εμπόρων, το κίνημα των φιλελλήνων και το επαναστατημένο τμήμα της αγροτικής κοινωνίας. Αυτοί οι παράγοντες εξετάζονται και από την πλευρά της καταγωγής των ποιητών (όπως των δύο γιγάντων Σολωμού και Κάλβου) και λόγιων αλλά και από την πλευρά του περιεχομένου των ίδιων των έργων.

Στα μικρά κεφάλαια αναδεικνύονται οι επαναστατικοί Θούριοι και η μαζική τους χρήση από τους επαναστατημένους. Ο κύκλος της Ζακύνθου (Μάτεσης, Πελεκάσης, Τερτσέτης, Ταγιαπέρας) που η ποίησή τους δοκιμάστηκε στα επαναστατικά γεγονότα του εξεγερμένου λαού. Η σύντομη επισκόπηση του Σολωμού και του Κάλβου ως δύο κορυφαίες ποιητικές προσωπικότητες για τα ελληνικά γράμματα (φυσικά χωρά συζήτηση η θέση του και για τους δύο). Η εκδοτική ενίσχυση των φιλελλήνων και η ανάδειξη της δημοτικής ποίησης και των τραγουδιών του αγράμματου απλού λαού (το παράδειγμα του Φοριέλ και του Μπάιρον). Η επαναστατημένη Ελλάδα και οι προφορικές συνθέσεις, ρίμες, θούριοι, σάτιρες (ιδιαίτερη αναφορά στον ξακουστό λαϊκό βάρδο Π. Κάλλα-Τσοπανάκο και στον τραγουδιστή, βιολιτζή Σ. Μπουγιουκλή). Η συγκρότηση της λογιοσύνης γύρω από τους Τρικούπη, Κοραή, Σούτσοι. Το αναιμικό θέατρο με πρωτοπόρο για την εποχή έργο ο Βασιλικός (1830) του Α. Μάτεση που όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Πολίτης: «το σημαντικότερο θεατρικό ολόκληρου του 19ου αιώνα». Η παραγωγή βιβλίων, εφημερίδων, μεταφράσεων αρχαίας γραμματείας και κειμένων του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, αλλά και πολιτικός στοχασμός.  

Η διαπάλη για το Σύνταγμα του 1822 με πρωτοστάτη τον Κοραή και οι παρατηρήσεις του «μνημείο μιας άκρατα δημοκρατικής συνείδησης», οι φλογεροί του αντικαποδιστριακοί διάλογοι και ο Συνέκδημος Ιερατικός όπου ο Απόστολος Παύλος χρησιμοποιείται για να καταγγελθεί το ιερατείο.

Αυτές είναι οι αχτίνες αυτής της πολύ ενδιαφέρουσας μελέτης. Θεωρούμε ότι θα βοηθήσει τους αναγνώστες που ανοίγουν τους ορίζοντές τους στα ελληνικά γράμματα και μελετούν την πορεία-εξέλιξη του νεοελληνικού έθνους.

Κλείνουμε με ένα μικρό απόσπασμα που αντιγράφουμε από το βιβλίο και δείχνει την επαναστατημένη λαϊκότητα: Το 1822, στο Ναυαρίνο, στο καφενείο του χωριού ένας Ούγγρος εθελοντής παίζει στο βιολί το Τραγούδι της Ελευθερίας– έναν θούριο δηλαδή. Αφηγείται ένας Γερμανός φιλέλληνας «οι Έλληνες το τραγουδούσαν συχνά κλαίγοντας και βροντοφωνάζοντας. Μόλις ο Ούγγρος άρχιζε να παίζει τον σκοπό του τραγουδιού, το καφενείο μεταμορφώθηκε σε φρενοκομείο, όπου ο κάθε τρελός κινδύνευε από την παραφροσύνη του άλλου. Είναι αδύνατο να περιγράψω το πανδαιμόνιο. Λες και ξαφνικά οι Έλληνες έγιναν τύφλα στο μεθύσι. Στριφογύριζαν, κυλίονταν καταγής, ούρλιαζαν, αλάλαζαν με γουρλωμένα μάτια κι άδειαζαν γύρω τις πιστόλες τους αδιαφορώντας που πήγαιναν τα βόλια».

Γ. Σεραφίνος