Το εμβληματικότερο ίσως και πλέον αρχέγονο μουσικό όργανο αυτού του λαού, είναι η λύρα.
Από τον αρχαίο μύθο του Ερμή, που ως βρέφος αναλαμβάνει χρέη κατασκευαστή και φτιάχνει την πρώτη λύρα από καύκαλο χελώνας, και τον Απόλλωνα, καταλαβαίνει κανείς την ιερότητά της για τους Έλληνες. Η μετατροπή της από 4χορδη σε 7χορδη από τον Τέπανδρο τον 7ο αι. μ.Χ., αποτελεί καμπή όχι μόνο για το ίδιο το όργανο, αλλά και τομή για την μουσική και τα διαστήματά της. Από κει και έπειτα η συνεχής της εξέλιξη, οδηγεί στην τοξοτή λύρα που γνωρίζουμε.
Το όργανο διαδόθηκε και κυριάρχησε κατά τη διάρκεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ειδικά από τα τέλη της χιλιετηρίδας, κρίνοντας κι από θρησκευτικές απεικονίσεις. Απ’ άκρη σ’ άκρη, από την Στερεά Ελλάδα, τα νησιά, την Κύπρο ως τον Πόντο, την Καππαδοκία και τα βάθη της Μικράς Ασίας, ο λαοός τραγούδαγε τα ακριτικά τραγούδια, παίζοντας τις λύρες του.
Το όργανο, και έπειτα κατά τα μαύρα χρόνια της σκλαβιάς, δεν σίγησε ποτέ. Συνέχισε να συνοδεύει τις χαρές και τις λύπες του. Διασώθηκε μέχρι και σήμερα σε πολλούς τόπους. Ενδεικτικά και αυταπόδεικτα, είναι τα παρακάτω δύο παραδείγματα: Ευτυχισμένοι και μακάριοι οι λαοί του Πόντου και της Κρήτης που στα χέρια τους οι λύρες, παραμένουν ενεργά και ζωντανά βασικά συστατικά της παράδοσής τους.
Σημαντική παρουσία αδιάλειπτη στα χρόνια, με έντονη δισκογραφία κατά τον μεσοπολέμο, με σύγχρονους παίχτες και δασκάλους, είναι η πολίτικη λύρα. Ίσως η πιο λυρική (όχι τυχαίο το επίθετο και η ετυμολογία του) μορφή του οργάνου αυτού. Δείγμα της συνέχειας της μουσικής παράδοσης της Πόλης και της κληρονομιάς των Ρωμιών μουσικών της Πύλης μετέπειτα.
Φυσικά δεν πρέπει όμως να παραλείψουμε την αναφορά στους τόπους και τα είδη της λύρας όπως διαμορφώθηκαν κι αλλού.
Η λύρα ως επί τω πλείστον είναι αχλαδόσχημη και παίζεται ακουμπώντας τα νύχια στην χορδή. Με εξαίρεση την λύρα του Πόντου και της Καππαδοκίας, όπου είναι φιαλόσχημη, παίζεται πατώντας τις χορδές. Της Καππαδοκίας (κεμανές) είναι λίγο μεγαλύτερο το σκάφος σε σχέση με την ποντιακή (κεμετζές).
Μεγάλη παράδοση στην λύρα έχει η Θράκη. Τρεις σχολές διακρίνονται. Της Προποντίδας, της Ρωμυλίας και τέλος της Δυτικής Θράκης. Φυσικά έχουμε λύρες σε πολλά νησιά του Αιγαίου, όπως στην Κάρπαθο, στην Ικαρία, στην Κάσσο. Στα προαναφερθέντα μέρη, Θράκη, (στο ελληνικό τουλάχιστον κομμάτι), και νησιά, ακούγονται ακόμα δοξαριές, στα πανηγύρια και στις χαρές των ντόπιων.
Επιπλέον είναι ακόμα δύο τόποι όπου η ύπαρξη της λύρας ήταν ευρέως διαδομένη μέχρι πρόσφατα. Τα ονόματα των τόπων προκαλούν έκπληξη, μιας και δεν το βάζει ο νους των πολλών ανθρώπων ότι παιζόσαντε εκεί αυτά τα όργανα έως τα πρόσφατα χρόνια. Πρόκειται για τη λύρα Λακωνίας όπου δραστηριοποιούνται Δάσκαλοι και μαθητές, δρώντας επιτυχώς ως προς την αναβίωση και διάσωσή της. Και έπειτα η λύρα της Καρυστίας στην Εύβοια. Μακάρι και σε αυτή την περιοχή να οργανωθεί συγκροτημένα μια προσπάθεια προς την διάδοση και διάσωση του οργάνου.
***
Το παραπάνω κείμενο αποτελεί (και παρακινεί) ως ένα έναυσμα για γνωριμία με την Λύρα αλλά και γενικότερα την λαϊκή μας παράδοση. Δεν διεκδικεί φυσικά τις δάφνες κάποιου μουσικολογικού συγγράμματος ή ενός τεχνικού εγχειριδίου οργανοποιίας. Εντάσσεται στην ευρύτερη αρθρογραφία-διάλογο που γίνεται από την ιστοσελίδα, με σκοπό την επαφή μας με τον πολιτισμό μας.
Στα χρόνια της βαθιάς εξάρτησης από το ξένο κεφάλαιο, ο επεκτατισμός δεν είναι μόνο οικονομικός αλλά φυσικά και πολιτιστικός. Ό,τι οδηγεί στη λαϊκή αφύπνιση, είναι καλοδεχούμενο και στη σωστή κατ’ εμάς κατεύθυνση.
Α.Ν.